Enkele centimeters hout, been of ivoor, een gebeeldhouwd dier, een soms wonderlijk personage en twee kleine gaatjes aan de achterzijde: oude Japanse netsuke zijn even fascinerende als moeilijk te schatten objecten.
Sommige stukken uit de 19de eeuw wisselen van eigenaar voor enkele honderden euro’s, andere gaan boven de enkele duizenden euro’s. Maar opgelet: niet elk klein Japans beeldje is een netsuke. Ouderdom, signatuur of materiaal volstaan bovendien nooit op zichzelf om de waarde te bepalen.
Wat is een Japanse netsuke?
De netsuke is oorspronkelijk een gebruiksvoorwerp, dat in Japan ontstond lang voor het een verzamelobject werd.
De traditionele kimono had geen zakken. Kleine voorwerpen werden daarom meegedragen in houders die aan de gordel, de obi, hingen. De netsuke, bevestigd aan het uiteinde van het koord, diende als stopper boven die gordel.
Hij kon onder meer gecombineerd worden met een inrō, een klein doosje met meerdere compartimenten, en een ojime, een schuifkraal die het geheel gesloten hield.
Die functie verklaart een van de belangrijkste kenmerken om een netsuke te herkennen: de himotoshi, doorgaans twee openingen waardoor het koord liep.
In de loop van de Edoperiode (1603-1868) groeide dit functionele voorwerp bovendien uit tot een buitengewoon uitdrukkingsmiddel voor Japanse beeldhouwers.
Netsuke of okimono: hoe ziet u het verschil?
Dit is een van de eerste vragen die gesteld moeten worden wanneer een klein Japans beeldje geïdentificeerd moet worden.
Een netsuke is gemaakt om gedragen te worden. De vorm is daarom vrij compact, prettig in de hand en geschikt om een koord door te voeren. De aanwezigheid en de uitvoering van de himotoshi zijn in dat opzicht belangrijke aanwijzingen.
Een okimono daarentegen is een beeldje dat bedoeld is om neergezet en bewonderd te worden als decoratief object. Sommige exemplaren zijn piepklein en lijken sterk op netsuke, wat de frequente verwarring verklaart.
Veilingcatalogi tonen trouwens goed hoe dicht beide categorieën bij elkaar liggen. Een veiling bij Millon bood bijvoorbeeld een 19de-eeuwse okimono in buxushout aan, gesigneerd Haramitsu, met een pad op een mat in een shintoschrijn, toegeslagen voor 2.200 €. Een ander object met Daruma werd omschreven als een “netsuke in gepolychromeerd hout – okimono”. Zelfs de terminologie vraagt dus soms een echte lezing van het object.
Dieren, demonen en taferelen uit het dagelijks leven
Een van de genoegens van het verzamelen van netsuke is de ongelooflijke verscheidenheid aan onderwerpen.
U treft er dieren uit de dierenriem aan, zoals apen, ratten, everzwijnen, buffels en padden. Daarnaast ook vissers, handelaars, krijgers, godheden, demonen, legendarische figuren of maskers uit het Japanse theater.
Sommige onderwerpen zijn bijzonder vindingrijk.
Een 19de-eeuwse netsuke die onlangs geveild werd, toont Daruma in de omarming van een octopus, zijn gewaad opgehoogd met rode lak. Het ongesigneerde stuk werd toegeslagen voor 1.300 €. Een ander exemplaar stelt een rattenvanger voor die gehurkt op zijn kist zit, terwijl een rat op zijn rug klimt.
De netsuke is zo een echte verhalende miniatuursculptuur: enkele centimeters volstaan soms om een volledig tafereel te vertellen.
Hout, been, ivoor: bepaalt het materiaal de waarde?
Nee. Een materiaal dat als kostbaar geldt, maakt een netsuke nog niet kostbaar.
Japanse ambachtslieden gebruikten tal van materialen: hout, ivoor, been, hertengewei, lak, metaal en zelfs zee-ivoor.
Veilingresultaten tonen heel goed waarom een schatting die enkel op het materiaal steunt, vermeden moet worden.
Een 19de-eeuwse netsuke in been, een everzwijn met bruine patina en ogen ingelegd met hoorn, ongesigneerd, werd zo toegeslagen voor 1.800 €. Andere oude netsuke in hout blijven daarentegen rond de honderd euro steken.
Het zijn dus de kwaliteit van het snijwerk, de periode, het onderwerp, de patina, de staat, de toeschrijving en de herkomst die samen bekeken moeten worden.
Hoeveel is een oude netsuke waard?
Er bestaat geen standaardprijs voor een netsuke. De vastgestelde veilingresultaten tonen integendeel aanzienlijke verschillen.
Enkele voorbeelden maken dat duidelijk:
- een netsuke in buxushout uit de 19de eeuw, een visser op een reuzenmossel, ongesigneerd: 140 €;
- drie kleine houten netsuke uit de 19de-20ste eeuw: 150 €;
- een aap die de shishimai danst, gesigneerd Masatami: 500 €;
- een Daruma in de omarming van een octopus, 19de eeuw, ongesigneerd: 1.300 €;
- een Edo-netsuke in been met een kirin, met oude collectieherkomst: 1.700 €;
- een everzwijn in been uit de 19de eeuw, ongesigneerd: 1.800 €;
- een netsuke in buxushout uit de 19de eeuw, vermoedelijk Gama Sennin: 3.200 €.
Deze bedragen zijn gedocumenteerde toewijzingsresultaten, geen prijslijst die op om het even welk object toepasbaar is. Ze tonen wel iets essentieels: twee netsuke die op het eerste gezicht vergelijkbaar lijken, kunnen een heel verschillende waarde hebben.
Waarom zijn sommige netsuke veel meer waard dan andere?
Bij een expertise worden verschillende criteria onderzocht:
- de periode en de oorsprong van het object;
- de kwaliteit en de fijnheid van het snijwerk;
- het materiaal;
- de patina en de gebruikssporen;
- het voorgestelde onderwerp en de zeldzaamheid ervan;
- de uitvoering van de himotoshi;
- de eventuele signatuur;
- de staat van bewaring en eventuele restauraties;
- de herkomst en de collectiegeschiedenis.
De herkomst verdient bijzondere aandacht. In de geraadpleegde veilingresultaten haalde een Edo-netsuke in been met een kirin, afkomstig uit een oude collectie, 1.700 €. Dat betekent niet dat de herkomst alleen de prijs verklaart, maar ze maakt wel deel uit van de informatie waarmee een stuk gedocumenteerd wordt.
Betekent een bekende signatuur dat de netsuke echt is?
Nee. Een signatuur moet als een aanwijzing beschouwd worden, nooit als een voldoende bewijs van echtheid.
Enkele grote namen zijn verbonden aan de geschiedenis van de Japanse netsuke: Masanao, Tomotada, Okatomo of Kaigyokusai Masatsugu. Maar een inscriptie kan later aangebracht, gekopieerd of apocrief zijn.
Dat is des te belangrijker omdat de productie van netsuke niet stopte toen het traditionele gebruik verdween.
Tijdens de Meijiperiode en in de 20ste eeuw werden stukken gemaakt voor de westerse markt. Daar komen vandaag nog reproducties in hout, been, hars of andere materialen bij.
Een bijzonder sprekend voorbeeld duikt op in de veilingresultaten: een kavel “Azië” met onder meer een netsuke in hars en diverse voorwerpen werd toegeslagen voor 60 €. Aan het andere uiterste haalde een Edo-netsuke in been 1.700 €. Uit het loutere uitzicht van een klein Japans beeldje kunt u dus de periode of de waarde niet afleiden.
Hoe herkent u een reproductie van een netsuke?
Er bestaat geen enkele test waarmee een particulier een netsuke kan authenticeren. Verschillende aanwijzingen moeten naast elkaar gelegd worden.
Een stuk kan onder meer vragen oproepen wanneer het snijwerk erg mechanisch aandoet, wanneer de veroudering kunstmatig lijkt, wanneer details zich herhalen zoals bij een gegoten object of wanneer de signatuur niet overeenstemt met de kwaliteit van de uitvoering.
Ook de himotoshi moeten onderzocht worden. Bij een echt voorwerp dat gedragen werd, zijn ze niet louter decoratief: ze hebben een functie.
Ook de patina verdient aandacht. Een traditionele netsuke werd regelmatig vastgenomen, schuurde tegen de kledij en werd aan de gordel gedragen. De veroudering hoeft dus niet te lijken op die van een beeldje dat onbeweeglijk op een plank heeft gestaan.
Maar opgelet voor snelle conclusies: geen enkel van deze elementen laat op zichzelf toe een object echt of vals te verklaren.
Wanneer werden netsuke verzamelobjecten?
Met de opening van Japan voor het Westen in de 19de eeuw en de veranderende kledinggewoonten tijdens de Meijiperiode (1868-1912) verliest de netsuke geleidelijk zijn dagelijkse functie.
Op hetzelfde moment kent Europa een ware rage voor Japanse kunst.
Talrijke netsuke verlaten dan Japan en belanden in Europese collecties.
Dat verhaal werd op bijzonder bekende wijze verteld door de Britse schrijver en keramist Edmund de Waal in De haas met de amberkleurige ogen. Zijn boek volgt een familiecollectie van 264 netsuke, eind 19de eeuw in Parijs samengesteld door Charles Ephrussi, die vervolgens via Wenen werd doorgegeven tot bij de auteur.
Het verhaal illustreert perfect een soms vergeten dimensie van deze minuscule objecten: hun herkomst kan evenveel vertellen als het beeldhouwwerk zelf.
Daarom verdient een netsuke die vandaag in een Europese nalatenschap opduikt, onderzocht te worden samen met zijn context. Een oud doosje, een factuur, een inventaris, een foto, een etiket of familie-informatie kunnen nuttige aanwijzingen opleveren.
En netsuke in ivoor?
Een oude netsuke in ivoor mag niet als vrij verhandelbaar beschouwd worden, louter omdat hij oud is.
De handel in ivoor is vandaag in België en in de Europese Unie aan strikte regels onderworpen. De identificatie van het materiaal, de ouderdom van het object, de documentatie ervan en de aard van de transactie kunnen gevolgen hebben voor de nodige stappen.
Wie overweegt een netsuke te verkopen die vermoedelijk uit ivoor bestaat, beperkt zich dus best niet tot een financiële schatting: ook het materiaal en het reglementaire statuut van het object moeten nagegaan worden.
Voor de regels die op het moment van de verkoop gelden, raadpleegt u best de officiële informatie van de CITES-cel van de FOD Volksgezondheid.
FAQ — Antieke Japanse netsuke
Hoe weet ik of een klein Japans beeldje een netsuke is ?
Een netsuke is traditioneel ontworpen om aan een koord te worden bevestigd en aan de gordel van een kimono te worden gedragen. Een netsuke heeft doorgaans openingen, himotoshi genoemd, waar het koord doorheen loopt. Een klein Japans beeldje zonder bevestigingssysteem kan eerder een okimono zijn, een decoratief beeldje dat bedoeld is om te worden tentoongesteld.
Hoe herken ik een antieke netsuke ?
De identificatie berust op verschillende kenmerken: het materiaal, de kwaliteit van het snijwerk, het patina, gebruikssporen, de himotoshi, een eventuele signatuur en de herkomst. Geen enkel criterium volstaat op zichzelf om de ouderdom van een netsuke te bevestigen. Door het bestaan van reproducties en apocriefe signaturen is een deskundige beoordeling vaak noodzakelijk.
Wat is het verschil tussen een netsuke en een okimono ?
Een netsuke is een functioneel voorwerp dat ontworpen is om te worden gedragen, terwijl een okimono een decoratief beeldje is dat bedoeld is om te worden tentoongesteld. Beide kunnen vergelijkbare afmetingen en onderwerpen hebben, waardoor ze gemakkelijk met elkaar worden verward.
Hoeveel is een antieke Japanse netsuke waard ?
De waarde kan variëren van enkele tientallen of honderden euro’s tot enkele duizenden euro’s, en voor uitzonderlijke stukken zelfs meer. Veilingresultaten verschillen sterk naargelang de periode, de beeldsnijder, de kwaliteit van het snijwerk, het onderwerp, het materiaal, de staat en de herkomst. Een bekende signatuur alleen garandeert geen hoge waarde.
Kan een niet-gesigneerde netsuke waardevol zijn ?
Ja. Het ontbreken van een signatuur betekent niet dat een netsuke geen waarde heeft. De kwaliteit van het snijwerk, de ouderdom, het patina, de zeldzaamheid van het onderwerp en de herkomst kunnen belangrijker zijn dan een signatuur.
Welke netsuke zijn het meest gezocht door verzamelaars ?
Verzamelaars hebben onder meer belangstelling voor antieke stukken van hoge kwaliteit, werken die aan erkende beeldsnijders worden toegeschreven, zeldzame onderwerpen en exemplaren met een gedocumenteerde herkomst. Meesters zoals Masanao, Tomotada, Okatomo en Kaigyokusai Masatsugu behoren tot de belangrijke namen uit de geschiedenis van de netsuke.
Hoe herken ik een valse netsuke of reproductie ?
Een gegoten beeldje, een kunstmatig aangebracht patina, een signatuur die niet overeenstemt met de kwaliteit van het voorwerp of himotoshi die uitsluitend decoratief lijken, kunnen twijfel oproepen. Toch bestaat er geen enkele visuele test waarmee een netsuke op zichzelf met zekerheid kan worden geauthenticeerd: verschillende kenmerken moeten samen worden onderzocht.
Mag een antieke netsuke van ivoor worden verkocht ?
De handel in ivoor is streng gereglementeerd in België en binnen de Europese Unie, ook wanneer het om antieke voorwerpen gaat. Voor een verkoop moet het materiaal worden geïdentificeerd, de ouderdom van het voorwerp worden gedocumenteerd en moeten de geldende regels en eventuele vergunningen worden gecontroleerd bij de CITES-cel van de FOD Volksgezondheid.
Welke foto’s moet ik sturen om een netsuke te laten schatten ?
Fotografeer het volledige voorwerp vanuit verschillende hoeken, de onderzijde, de himotoshi, een eventuele signatuur en de details van het snijwerk. Vermeld ook de afmetingen en, indien mogelijk, het gewicht, evenals alle bekende informatie over de herkomst of de vorige eigenaar.
Waar kan ik een Japanse netsuke in België laten schatten ?
Een specialist in Aziatische en Japanse kunst kan het materiaal, de periode, het snijwerk, de signatuur, de herkomst en de staat van de netsuke onderzoeken om de waarde en het belang ervan te bepalen. Baert Antiquités voert schattingen van Aziatische kunstvoorwerpen in België uit.
Een klein Japans beeldje teruggevonden?
Laat u niet leiden door het formaat, de signatuur of het vermoedelijke materiaal.
Een netsuke van enkele centimeters kan een recente reproductie zijn, maar evengoed een oud Japans beeldhouwwerk dat voor verzamelaars echt interessant is.
Om het correct te identificeren, moeten materiaal, snijwerk, himotoshi, patina, periode, signatuur, staat en herkomst naast elkaar gelegd worden.
Baert Antiek verzorgt de expertise en schatting van Aziatische en Japanse kunstobjecten in België. Gedetailleerde foto’s van het object, de achterzijde, de signatuur en de eventuele openingen zijn al een nuttige eerste stap voor de identificatie.
