Een blauw-witte schaal die als ‘Perzisch’ wordt omschreven, een dolk die uit het Oosten werd meegebracht, een miniatuur die al generaties lang in de familie wordt bewaard, een messing dienblad met zilveren inlegwerk…

In nalatenschappen en familiecollecties worden objecten die met islamitische kunst worden geassocieerd vaak vergezeld van een mondeling overgeleverde toeschrijving: ‘Ottomaans’, ‘Perzisch’, ‘Arabisch’, ‘Mogol’ of gewoon ‘oosters’.

Dergelijke informatie kan een eerste aanwijzing vormen. Maar ze volstaat niet om een object te identificeren.

Islamitische kunst omvat immers een enorm geografisch gebied en meer dan dertien eeuwen artistieke productie: van Spanje en Noord-Afrika tot Egypte, Syrië, het Ottomaanse Rijk, Iran, Centraal-Azië en het Indiase subcontinent.

Naast deze historische producties bestaan er ook Europese creaties die door islamitische kunst werden geïnspireerd, evenals talrijke voorwerpen die in de 19e en 20e eeuw voor westerse verzamelaars en reizigers werden vervaardigd.

Ook in België is die diversiteit vertegenwoordigd in de collecties van het Museum Kunst & Geschiedenis in het Jubelpark in Brussel, waar werken uit verschillende regio’s van de islamitische wereld worden bewaard.

Een Arabische inscriptie, een Perzisch aandoend decor of een oude uitstraling volstaan op zichzelf nooit om de oorsprong en ouderdom van een object te bepalen.

Hoe kunt u dan beginnen te achterhalen wat u werkelijk in handen hebt?

1. Keramiek: Perzisch, Ottomaans… of Europees?

Keramiek is waarschijnlijk een van de beste voorbeelden van hoe moeilijk een correcte toeschrijving binnen de islamitische kunst kan zijn.

Een schaal versierd met blauwe, rode en groene bloemen kan onmiddellijk doen denken aan de beroemde Ottomaanse keramiek uit Iznik. Het uiterlijk alleen volstaat echter niet om te besluiten dat het om een Ottomaans stuk uit de 16e eeuw gaat.

Het geval van Iznik-keramiek

Historische keramiek uit Iznik vertoont specifieke technische en stilistische kenmerken.

Een van de herkenbare aanwijzingen bij bepaalde producties uit de 16e eeuw is een dikke, licht verheven rode kleur, vaak aangeduid als bole-rood.

Dit kenmerk moet echter samen worden beoordeeld met de scherf, het glazuur, de andere kleuren, de tekening, de vorm en de vervaardiging van het object.

Een decor dat op Iznik lijkt, betekent dus niet automatisch dat het object daadwerkelijk uit Iznik afkomstig is.

Europese imitaties uit de 19e eeuw

De moeilijkheid wordt nog groter door het enorme succes van islamitische kunst bij Europese verzamelaars in de 19e eeuw.

Europese keramisten en manufacturen vervaardigden objecten die geïnspireerd waren op Perzische en Ottomaanse voorbeelden.

In Frankrijk verdiepte Théodore Deck zich onder meer in islamitische keramiek en ontwikkelde hij creaties die rechtstreeks door deze tradities waren geïnspireerd.

Ook andere Europese ateliers, zoals Samson in Parijs en Cantagalli in Florence, namen deel aan deze historiserende belangstelling.

Sommige van deze stukken zijn vandaag zelf meer dan een eeuw oud. Ze kunnen dus oud lijken, terwijl ze historisch en commercieel sterk verschillen van de modellen waarop ze zijn gebaseerd.

En Perzische keramiek?

Ook de omgekeerde redenering moet worden vermeden: authentiek Iraanse keramiek is niet noodzakelijk Safavidisch of middeleeuws.

Ook de Qajar-productie uit de 19e eeuw neemt een belangrijke plaats in. Deze stukken kunnen figuratieve voorstellingen, hofscènes, bloemmotieven of verwijzingen naar oudere periodes uit de Iraanse geschiedenis vertonen.

Om een keramisch object te identificeren, verdienen verschillende kenmerken bijzondere aandacht:

• de scherf;
• het glazuur;
• de kleuren;
• de decoratietechniek;
• de vorm;
• de voet en de achterzijde;
• eventuele merken;
• gebruikssporen;
• restauraties.

De onderzijde van een schaal kan soms evenveel informatie geven als het decor zelf.

2. Kalligrafie, manuscripten en verluchte bladen

Een inscriptie in Arabisch schrift betekent niet automatisch dat een object ‘Arabisch’ is.

Het Arabische schrift werd in zeer uiteenlopende geografische en taalkundige contexten gebruikt. Het komt uiteraard voor in Arabische werken, maar ook in Perzische, Ottomaanse en Indo-islamitische kunst.

Een los blad kan veel vertellen

Bij een manuscript of een oud blad is het schrift dus slechts een eerste aanwijzing.

Ook de volgende elementen zijn belangrijk:

• de taal;
• het soort papier;
• de inkt en pigmenten;
• de indeling van de tekst;
• de marges;
• de verluchting;
• eventuele aantekeningen;
• een eventuele boekband.

Een los blad kan afkomstig zijn uit een religieuze tekst, maar evengoed uit een dichtbundel, literair werk, historische tekst of wetenschappelijk manuscript.

Ook een miniatuur met tekst kan oorspronkelijk deel hebben uitgemaakt van een manuscript dat later uit elkaar werd gehaald.

Let op voor recentere werken

Niet alle kalligrafieën of miniaturen met een Perzische uitstraling die vandaag worden aangetroffen, zijn noodzakelijk oud.

Werken geïnspireerd op Perzische en Mogoltradities werden ook in de 19e en 20e eeuw vervaardigd, onder meer voor verzamelaars, reizigers en de decoratieve markt.

De stijl die een werk nabootst en de werkelijke datum waarop het werd vervaardigd, zijn twee verschillende gegevens.

Papier, pigmenten, montage en achterzijde worden daarom bijzonder belangrijk bij de identificatie.

3. Brons, koper en ingelegd messing

Dienbladen, kannen, bekkens, dozen, kandelaars en metalen vazen worden vaak met het Midden-Oosten en islamitische kunst geassocieerd.

Het is ook een categorie waarin het onderscheid tussen een historisch object en een historiserende productie essentieel is.

De valkuil van de Mamlukstijl

Metalen objecten uit de Mamlukperiode werden gekenmerkt door bijzonder verfijnde gegraveerde en ingelegde decoraties.

Hun succes bij westerse verzamelaars leidde eeuwen later echter tot een ware heropleving van deze stijl.

Aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw vervaardigden ateliers in Caïro en Damascus talrijke gegraveerde en ingelegde messing objecten in een neo-Mamlukstijl.

Deze stukken waren onder meer bestemd voor Europese reizigers en verzamelaars.

Vandaag kunnen ze gemakkelijk veel ouder lijken dan ze werkelijk zijn.

Waar moet u op letten?

Een groot dienblad met arabesken, inscripties en metalen inlegwerk is dus niet noodzakelijk een eeuwenoud Mamlukobject.

Bij de beoordeling wordt onder meer gekeken naar het gebruikte metaal, de inlegtechniek, de diepte van de gravure, de vervaardiging, de inscripties, de assemblage en de werkelijke gebruikssporen.

Een kwaliteitsvol stuk dat rond 1900 in Caïro of Damascus werd vervaardigd, kan overigens op zichzelf interessant zijn.

Het belangrijkste is dat het correct wordt geïdentificeerd voor wat het werkelijk is.

4. Perzische en Indo-Perzische miniaturen

‘Perzische miniatuur’ is een andere benaming die vaak erg ruim wordt gebruikt.

De Perzische en later de Mogoltradities brachten opmerkelijke manuscriptillustraties voort: hofscènes, portretten, veldslagen, literaire episodes, dieren, tuinen en jachttaferelen.

Het succes van deze beeldtaal leidde echter ook tot talrijke latere producties.

Oude manuscriptpagina of decoratief schilderij?

Een miniatuur die vandaag wordt aangetroffen, kan zijn:

• een oude pagina uit een manuscript;
• een later werk naar een ouder voorbeeld;
• een zelfstandig schilderij;
• een kopie;
• een 20e-eeuwse productie voor de decoratieve of toeristische markt.

De ogenschijnlijke kwaliteit van de tekening volstaat dus niet.

Papier, pigmenten, voorbereiding van het oppervlak, marges, eventueel schrift en sporen van een vroegere montage kunnen belangrijke informatie opleveren.

Bekijk ook de achterzijde

Dat is een bijzonder nuttige reflex.

De achterzijde van een miniatuur kan tekst, een oude nummering, een inscriptie of sporen van een boekband of vroegere montage onthullen.

Het is daarom raadzaam een miniatuur niet los te snijden, schoon te maken of opnieuw vast te lijmen voordat ze werd onderzocht.

5. Oosterse juwelen: meer dan alleen de metaalwaarde

Benamingen zoals ‘oosters juweel’, ‘Perzisch juweel’ of ‘Ottomaans juweel’ kunnen naar zeer uiteenlopende objecten verwijzen.

Een juweel moet als geheel worden bekeken.

Elementen die kunnen helpen bij de identificatie

Let onder meer op:

• de aard van het metaal;
• de vervaardigingstechnieken;
• de stenen;
• het email;
• de zetting;
• de keurtekens;
• de inscripties;
• reparaties;
• eventuele latere aanpassingen.

Een juweel kan in de loop van zijn geschiedenis ook opnieuw zijn gemonteerd.

Een oude steen kan in een recentere montuur zijn geplaatst. Omgekeerd kunnen verschillende oude onderdelen later zijn samengevoegd tot een nieuw juweel.

De ouderdom van één onderdeel bepaalt dus niet automatisch de ouderdom van het volledige juweel.

En wanneer een juweel uit goud of zilver bestaat, hoeft zijn waarde zich niet noodzakelijk tot het gewicht van het edelmetaal te beperken. Ook de ouderdom, vervaardiging, stenen, oorsprong en zeldzaamheid kunnen een rol spelen.

6. Wapens en dolken: khanjars, jambiya’s en prestigewapens

Oude wapens worden regelmatig aangetroffen in familiecollecties en nalatenschappen.

Gebogen dolken, khanjars, jambiya’s, sabels of wapens die als Ottomaans, Perzisch of Indo-Perzisch worden omschreven, kunnen tijdens een reis zijn meegebracht of ooit door een verzamelaar zijn aangekocht en vervolgens generaties lang zijn doorgegeven.

Eén wapen kan onderdelen uit verschillende periodes bevatten

Een verguld metalen handvat, rijk versierde schede of inscriptie betekent niet noodzakelijk dat het om een oud hofwapen gaat.

De verschillende onderdelen moeten afzonderlijk worden onderzocht:

het lemmet, het handvat, de schede, de materialen, de inscripties en de decoratieve technieken.

Vooral de onderlinge samenhang is belangrijk.

Sommige wapens werden gerepareerd of samengesteld uit onderdelen uit verschillende periodes. Andere werden vervaardigd als decoratief object of souvenir.

Zelfs een datum die op een lemmet staat, moet voorzichtig worden geïnterpreteerd.

Een datum op een object is een aanwijzing. Op zichzelf vormt ze geen bewijs voor de werkelijke productiedatum.

7. Gebruiksvoorwerpen, hofobjecten en reissouvenirs

Een laatste categorie omvat talrijke objecten die op het eerste gezicht moeilijk te identificeren zijn: doosjes, wierookbranders, inktstellen, kannen, schalen, ingelegde houten voorwerpen, kleine metalen objecten en decoratieve accessoires.

Hier speelt de familiegeschiedenis vaak een belangrijke rol:

‘Mijn grootvader bracht het mee uit Egypte.’
‘Er is ons altijd verteld dat het Perzisch is.’
‘Het zou uit Turkije komen.’

Dergelijke informatie hoeft niet te worden genegeerd. Maar ze vormt op zichzelf geen toeschrijving.

De periode rond 1900 is bijzonder belangrijk

De groei van het toerisme naar Egypte, de Levant en het Ottomaanse Rijk in de 19e en het begin van de 20e eeuw ging gepaard met een omvangrijke productie voor buitenlandse bezoekers.

De heropleving van de neo-Mamlukstijl is daar een uitstekend voorbeeld van.

Sommige objecten uit deze periode zijn inmiddels zelf antiek en kunnen van hoge kwaliteit zijn.

19e-eeuws betekent dus niet ‘vals’.

De juiste vraag is eerder of het object een historische productie is uit de periode waarnaar zijn stijl verwijst, een Europese of Midden-Oosterse historiserende creatie, of een recentere productie.

Oud betekent niet noodzakelijk middeleeuws

Dit is waarschijnlijk een van de belangrijkste uitgangspunten bij dit soort objecten.

Een stuk kan werkelijk oud zijn zonder zo oud te zijn als zijn uiterlijk doet vermoeden.

Een Iraanse keramiek kan Qajar zijn en uit de 19e eeuw dateren in plaats van uit de Safavidische periode.

Een schaal met Ottomaanse motieven kan een 19e-eeuwse Europese creatie zijn die door Iznik werd geïnspireerd.

Een ‘Mamluk’ bekken of dienblad kan behoren tot de neo-Mamlukheropleving van het einde van de 19e of het begin van de 20e eeuw.

Een ‘Perzische’ of ‘Mogol’ miniatuur kan dan weer veel recenter zijn dan het stilistische voorbeeld waarop ze is gebaseerd.

Het doel van een expertise is niet alleen vast te stellen of een object oud of recent is. Het gaat erom te begrijpen wat het werkelijk is.

Dat onderscheid is essentieel voordat een waarde kan worden bepaald. Texte collé

Herkomst: waarom documenten even belangrijk kunnen zijn als het object

Binnen de islamitische kunst speelt de provenance of herkomstgeschiedenis een dubbele rol.

Ze kan helpen om de oorsprong, datering en geschiedenis van het object te begrijpen, maar kan ook bijdragen aan het documenteren van de eigendomsgeschiedenis en de rechtmatigheid van de circulatie ervan.

Een bijzonder aandachtspunt voor bepaalde cultuurgoederen

Conflicten en archeologische plunderingen, met name in Irak en Syrië, hebben het belang van de traceerbaarheid van bepaalde cultuurgoederen versterkt.

De Europese Unie reguleert de invoer en circulatie van cultuurgoederen en voorziet daarnaast in specifieke beperkingen voor bepaalde categorieën goederen die onder meer uit Irak en Syrië afkomstig zijn.

Sinds 2025 omvat het Europese kader voor de invoer van bepaalde categorieën cultuurgoederen uit derde landen, afhankelijk van de aard en ouderdom van het object, ook mechanismen voor invoervergunningen of verklaringen van de importeur.

Welke regels precies van toepassing zijn, hangt af van de aard, ouderdom en oorsprong van het object en van de omstandigheden waarin het werd ingevoerd. Texte collé

Welke documenten moet u bewaren?

Bewaar bij een oud object zoveel mogelijk:

• facturen;
• certificaten;
• veilingcatalogi;
• douanedocumenten;
• inventarissen van nalatenschappen;
• oude foto’s;
• correspondentie;
• collectie-etiketten;
• gedocumenteerde informatie over de aankoop.

Een familieverhaal zoals ‘in de jaren 1930 uit Syrië meegebracht’ kan een interessante aanwijzing zijn.

Het vervangt echter geen gedocumenteerde provenance.

Verwijder nooit een oud etiket of een oude inscriptie omdat die onbelangrijk lijkt: soms vormt juist dat een van de beste aanwijzingen voor de geschiedenis van het object.

Wat doet u vóór u een object laat onderzoeken?

De eerste reflex zou moeten zijn om het object niet zelf te restaureren of mooier te maken.

Een te agressieve reiniging kan patina, vergulding, gebruikssporen of andere kenmerken verwijderen die nuttig zijn voor de identificatie.

Vermijd daarom onder meer:

• een metalen object agressief te polijsten;
• keramiek met schurende producten schoon te maken;
• oude etiketten te verwijderen;
• een miniatuur van haar drager los te maken;
• een lijst onnodig te demonteren;
• een stuk vóór het onderzoek te herstellen of opnieuw te lijmen.

Fotografeer de nuttige details

Wanneer u een eerste beoordeling wilt aanvragen, fotografeer dan niet alleen de mooiste zijde van het object.

Bij keramiek zijn ook de onderzijde en de voet belangrijk.

Bij een miniatuur kunnen zowel de voor- als achterzijde informatie opleveren.

Maak bij een juweel close-ups van keurtekens, inscripties en sluitingen.

Fotografeer bij een wapen het lemmet, handvat, de schede en eventuele inscripties afzonderlijk.

Voeg bij een metalen object ook foto’s toe van de onderzijde, verbindingen en details van het inlegwerk.

Deze foto’s vervangen niet noodzakelijk een fysieke expertise, maar kunnen al helpen om de aard van het object beter te begrijpen.

Veelgestelde vragen over oude objecten uit de islamitische kunst

Hoe weet u of een object uit de islamitische kunst oud is?

Een oude uitstraling volstaat niet. De materialen, vervaardigingstechniek, decoratie, inscripties, gebruikssporen, restauraties en provenance moeten samen worden onderzocht om de periode en oorsprong van een object te kunnen bepalen.

Hoe herkent u oude keramiek uit Iznik?

Sommige 16e-eeuwse keramiek uit Iznik vertoont karakteristieke decoraties en een dikke, licht verheven rode kleur. Deze producties werden echter veelvuldig geïmiteerd. Ook de scherf, het glazuur, de voet, de achterzijde en de decoratietechniek moeten daarom worden onderzocht voordat een toeschrijving kan worden gemaakt.

Kan een oud Perzisch of Ottomaans object waardevol zijn?

Ja, maar de waarde hangt onder meer af van de periode, oorsprong, kwaliteit van de uitvoering, zeldzaamheid, staat van bewaring en provenance. Een zo nauwkeurig mogelijke identificatie moet daarom aan de schatting voorafgaan.

Waarom is de provenance belangrijk bij een object uit de islamitische kunst?

De provenance kan helpen om de geschiedenis, oorsprong en datering van een object vast te stellen. Voor bepaalde categorieën cultuurgoederen helpt ze bovendien om de eigendomsgeschiedenis en de omstandigheden waarin het object werd verhandeld of ingevoerd te documenteren.

Wat moet u fotograferen om een oud object te laten onderzoeken?

Fotografeer het volledige object en vervolgens de relevante details: de onderzijde en voet van keramiek, voor- en achterzijde van een miniatuur, keurtekens van een juweel, inscripties, signaturen, oude etiketten en details van de vervaardiging. Bewaar ook documenten en oude foto’s die verband houden met het object.

Bezit u een object dat tot de islamitische kunst kan behoren?

Een keramisch object dat als Perzisch of Ottomaans wordt omschreven, een miniatuur, manuscript, ingelegd metalen object, juweel, dolk of een voorwerp dat ooit van een reis werd meegebracht: een familieoverlevering volstaat niet altijd om de oorsprong en periode nauwkeurig te bepalen.

Baert Antiek kan een eerste aanspreekpunt zijn voor het onderzoek en de schatting van uw oude objecten.

Door het materiaal, de techniek, het decor, de inscripties, de staat van bewaring en de provenance te bestuderen, kunnen relevante pistes worden geïdentificeerd en kan het onderzoek, wanneer het object een specifieke specialisatie vereist, op gepaste wijze worden georiënteerd.

Voordat over waarde wordt gesproken, blijft één vraag de belangrijkste:

Wat hebt u werkelijk in handen?