De 17e eeuw vertegenwoordigt de gouden eeuw van de Vlaamse schilderkunst. In de ateliers van Antwerpen, Brugge en Gent heeft een uitzonderlijke generatie kunstenaars de Europese kunst gerevolutioneerd. Maar in 2026, bijna vier eeuwen later, oefenen deze werken nog steeds dezelfde fascinatie uit op verzamelaars? De kunstmarkt heeft enkele verrassingen in petto voor degenen die er van dichtbij naar kijken.
Een onschatbaar artistiek erfgoed
De Vlaamse gouden eeuw begint werkelijk na 1585, wanneer Vlaanderen onder Spaanse heerschappij blijft terwijl de noordelijke provinciën onafhankelijk worden. Deze politieke scheiding creëert twee verschillende artistieke scholen: de katholieke Vlaamse school in het Zuiden, en de calvinistische Hollandse school in het Noorden.
In Vlaanderen bestellen de katholieke Kerk en de aristocratie massaal religieuze en mythologische werken. De Vlaamse schilders omarmen de barokke pracht en worden strijders van de Contrareformatie [1]. Het is in deze context dat de kunst van Peter Paul Rubens tot bloei komt, ware leider van de Antwerpse school die de Vlaamse traditie weet te combineren met de Italiaanse invloed die hij tijdens zijn verblijf in Italië tussen 1600 en 1608 ontdekt [1].
De onmisbare meesters
Drie namen domineren deze voorspoedige periode: Peter Paul Rubens (1577-1640), Antoon van Dyck (1599-1641) en Jacob Jordaens (1593-1678) [2]. Rubens is beroemd om zijn dynamische stijl, rijk aan kleuren en beweging. Zijn monumentale werken, vaak religieus of mythologisch, hebben heel Europa beïnvloed [3]. Van Dyck, leerling van Rubens, heeft zich gevestigd door zijn elegante en verfijnde portretten van de Europese aristocratie, terwijl Jordaens zich onderscheidt door zijn realistische en populaire benadering van religieuze en mythologische onderwerpen [3].
Maar in hun kielzog hebben honderden kunstenaars zich in olieverf verdiept en talrijke verschillende thema’s ontwikkeld. In de 17e eeuw organiseerden de Vlamingen overal, ook in Frankrijk, loterijen waarbij men een schilderij kon winnen. In de wijk Saint-Germain in Parijs was er een groep protestantse Vlaamse schilders gevestigd die vrijgesteld waren van het gilde en ook zeer talrijke werken realiseerde [2]. Deze productie telt waarschijnlijk miljoenen schilderijen [2].
Een markt in volle evolutie
De gouden eeuw van de markt voor Vlaamse en Hollandse schilderijen ligt tussen de jaren 1980 en 2010 [2]. Tijdens deze voorspoedige periode kochten Hollandse verzamelaars alle beschikbare schilderijen op de beurs van Maastricht, met prijzen die elk jaar met 20 tot 30% stegen [2]. Maar deze opwaartse spiraal is uiteindelijk geblokkeerd geraakt toen de kopers de beu waren van de overdreven prijzen.
Kansen voor slimme verzamelaars
Volgens Stéphane Pinta, expert gespecialiseerd in de noordelijke scholen, “is deze markt de afgelopen tien jaar aanzienlijk vertraagd, dus voor degenen die dit type schilderkunst waarderen is dit het moment om te kopen! Doeken van museumkwaliteit kunnen voor ongeveer 10.000 euro worden verworven” [2]. De prijzen zijn sindsdien veel redelijker geworden, waardoor zowel Fransen als Nederlanders zich kunnen uitleven. Bijvoorbeeld, een doek van Dirk Stoop dat een jachtrust bij de fontein voorstelt, wordt geschat op 12.000 tot 15.000 euro, terwijl het waarschijnlijk op meer dan 100.000 euro zou zijn geschat op het hoogtepunt van de markt [2].
Deze prijsdaling betekent niet dat er minder interesse is. Integendeel, het maakt werken van hoge kwaliteit toegankelijk voor een breder publiek die voorheen waren voorbehouden aan instellingen en grote verzamelaars.
Een zeer breed prijsbereik
Vlaamse schilderkunst uit de 17e eeuw blijft zeer gegeerd door internationale verzamelaars. Belangrijke werken bereiken regelmatig aanzienlijke bedragen tijdens veilingen [3]. De prijzen kunnen variëren van enkele duizenden euro’s voor anonieme werken of kleine meesters tot meerdere miljoenen voor schilderijen gesigneerd door Rubens, Van Dyck of Jordaens [3].
Recente records
De cijfers spreken voor zich. In juli 2016 werd het schilderij van Rubens “Lot en zijn dochters” verkocht voor 44,9 miljoen pond sterling bij Christie’s [3]. In december 2018 bereikte het portret van Karel I door Van Dyck 5,9 miljoen pond sterling bij Sotheby’s [3]. Voor Jordaens werd het werk “Sint-Maarten geneest de bezetene” verkocht voor 3,7 miljoen euro bij Sotheby’s in 2016, een record voor de kunstenaar [4].
In 2022 werd de olieverf op doek “De kindermoord” geschilderd door Rubens verkocht voor 70.159.500 euro [5], wat aantoont dat de top van de markt extreem dynamisch blijft voor geauthenticeerde werken van grote meesters.
Maar meer bescheiden resultaten kunnen ook verrassen. In november 2019 werd een doek van de Vlaamse schilder Michael Sweerts (1618-1664), geschat tussen 400.000 en 600.000 euro, verkocht voor 663.520 euro [6]. Een ander schilderij van de Vlaamse school, gemaakt rond 1630 door een navolger van Anton Van Dyck, heeft zijn schatting van tussen 12.000 en 15.000 euro verpulverd en vond een koper voor 70.180 euro [6].
Attributies begrijpen
Veel doeken uit die periode zijn niet gesigneerd en worden daarom vandaag bij veilingen aangeboden met vermeldingen zoals “toegeschreven aan”, “uit de omgeving van”, “navolger van” of “uit het atelier van” [2]. Een belangrijk onderscheid bestaat: Hollandse schilders hebben hun werken vaker gesigneerd, als een vorm van auteursrecht om niet gekopieerd te worden. Vlamingen werkten anders en in de ateliers konden meerdere schilders vrij vergelijkbare en niet-gesigneerde schilderijen maken [2].
Dit kenmerk mag verzamelaars niet ontmoedigen. Stéphane Pinta geeft toe soms niet-gesigneerde werken te kopen omwille van hun kwaliteit, zonder zich te bekommeren om de auteur [2]. Het geschoolde oog van de verzamelaar zorgt er vaak voor dat de veilingen ver boven de schattingen uitstijgen.
De voorkeursthema’s
De Vlaamse schilderkunst ziet dan de triomf van de specialisaties. Haar belangrijkste aspecten ontwikkelen zich in de pracht van het stilleven, de charme van de genrescènes, de vreemdheid van de landschappen of nog de veelvuldigheid van de portretten [1]. Maar het grote genre blijft de historieschildering met de religieuze taferelen en mythologische onderwerpen [1].
In tegenstelling tot de calvinistische Verenigde Provinciën die religieuze schilderkunst in de gebedshuizen verbieden [1], moedigen de katholieke Vlaanderen de grote barokke composities bestemd voor kerken en religieuze instellingen aan. Dit fundamentele verschil verklaart waarom Vlaamse religieuze onderwerpen vaak monumentaler en theatraler zijn dan hun Hollandse equivalenten.
Een authentiek Vlaams schilderij herkennen
Vlaamse werken uit de 17e eeuw zijn bekend om hun minutieuze details en treffend realisme [7]. Tijdens deze periode zijn de schilderijen beroemd om hun weergave van de natuur en het illusionisme, evenals om hun complexe iconografie door middel van scènes die religieuze gebeurtenissen of portretten voorstellen [7].
De drager kan een belangrijke aanwijzing zijn om een Vlaams schilderij te herkennen. De werken zijn meestal samengesteld met olieverf, uitgevoerd op hout, ofwel op een enkel paneel, ofwel op meerdere panelen [7]. Veilingen bij Millon omvatten regelmatig Vlaamse schilderijen, met gangbare veilingprijzen van enkele tienduizenden euro’s [7].
De cruciale rol van expertise
De recente geschiedenis zit vol buitengewone ontdekkingen. In 2023 ontdekte een Franse familie uit de regio Toulouse dat achter “twee portretten, verdonkerd, zonder lijst, die niets voorstellen” zich zeldzame werken uit de 17e eeuw van de schilder Jacob Jordaens verborgen [8]. De schilderijen, aangebracht bij een veilinghuis, werden aanvankelijk geëxpertiseerd op 2000 en 3000 euro vanwege hun staat en het feit dat hun auteur onbekend was. Het is na een tweede verificatie van een specialist in oude schilderijen bij Christie’s dat de informatie valt: deze twee olieverfwerken op doek die vermoedelijk apostelen voorstellen, zijn gesigneerd door Jordaens [8].
Deze anekdote illustreert perfect het belang van het inschakelen van een expert in Vlaamse schilderkunst uit de 17e eeuw om een nauwkeurige en betrouwbare schatting te garanderen. Een gespecialiseerde expert zal niet alleen een correcte identificatie van de kunstenaar of de school geven, maar ook een precieze datering, een evaluatie van de staat van bewaring, en advies voor eventuele restauratie of verkoop.
Investeren in Vlaamse schilderkunst in 2026
Voor Belgische, Franse of internationale verzamelaars vertegenwoordigt 2026 een gunstig moment om zich te interesseren voor Vlaamse schilderkunst uit de 17e eeuw. De prijzen, na een periode van oververhitting te hebben gekend, zijn gestabiliseerd op redelijkere niveaus terwijl ze ondersteund blijven voor kwaliteitswerken.
De criteria van een goede investering
Verschillende elementen bepalen de waarde van een Vlaams schilderij:
De attributie: Een werk gesigneerd door een grote meester zal uiteraard veel meer waard zijn dan een doek “toegeschreven aan” of “uit de omgeving van”. Zelfs niet-toegeschreven werken kunnen echter een aanzienlijke waarde hebben als hun artistieke kwaliteit erkend wordt.
De herkomst: Een gedetailleerde en gedocumenteerde geschiedenis is een belangrijke troef voor een hoge schatting [4]. Een werk dat toebehoorde aan een vermaarde collectie of dat in belangrijke tentoonstellingen heeft gefigureerd, ziet zijn waarde aanzienlijk stijgen [4].
De staat van bewaring: Dit is een bepalend criterium om de waarde van een werk te schatten [4]. Een schilderij in uitstekende staat, zonder onhandige restauraties, zal altijd gewilder zijn dan een beschadigd doek.
Het onderwerp: Grote formaten die religieuze of mythologische scènes voorstellen, besteld door de Kerk of het koningshuis, bereiken vaak hoge veilingprijzen [4]. Aristocratische portretten en genrescènes zijn ook zeer gezocht.
De grootte: Monumentale werken ontworpen om kerken of paleizen te versieren, bereiken over het algemeen hogere prijzen dan kleine formaten, hoewel sommige kabinetstukken ook zeer gegeerd zijn bij verzamelaars.
Waar Vlaamse schilderijen vinden?
Vlaamse schilderijen uit de 17e eeuw verschijnen regelmatig in gespecialiseerde veilingen. Veilinghuizen zoals Millon, Christie’s, Sotheby’s, Artcurial in Frankrijk, of de Belgische veilinghuizen bieden regelmatig oude schilderijen aan tijdens hun “Oude Meesters” of “Collecties en Nalatenschappen” veilingen [9].
Verzamelaars kunnen ook werken vinden bij antiquairs gespecialiseerd in oude schilderijen, op kunstbeurzen zoals de TEFAF in Maastricht, of in gespecialiseerde galerijen. Het is echter essentieel om zich tot erkende professionals te wenden om onaangename verrassingen te vermijden.
Conclusie: een markt met twee gezichten
De Vlaamse schilderkunst uit de 17e eeuw presenteert vandaag een markt met twee gezichten. Aan de ene kant blijven geauthenticeerde werken van grote meesters zoals Rubens, Van Dyck of Jordaens records verpulveren en grote internationale verzamelaars en musea aantrekken. Aan de andere kant is de tussenmarkt van atelierwerken, navolgers en kleine meesters veel toegankelijker geworden, waardoor verlichte liefhebbers opmerkelijke aankoopkansen krijgen.
Voor Belgische verzamelaars is deze periode bijzonder gunstig. De rijkdom van het Vlaamse erfgoed, de geografische nabijheid van de grote artistieke centra van de 17e eeuw (Antwerpen, Brugge, Gent), en de lokale expertise vormen belangrijke troeven. Of men nu op zoek is naar een patrimoniale investering of gewoon het plezier om een getuigenis van deze voorspoedige periode uit de kunstgeschiedenis te bezitten, Vlaamse schilderijen uit de 17e eeuw verdienen zeker de aandacht van slimme verzamelaars in 2026.
Bezit u een oud schilderij waarvan u graag de oorsprong en waarde zou willen kennen? Het team van Baert Antiquités, specialist in oude schilderijen in België, biedt u een gratis en vertrouwelijke schatting. Onze experts verplaatsen zich naar Brussel, Antwerpen, Luik, Gent en alle grote Belgische steden om uw kunstwerken te expertiseren.
Bronnen
[1] Musée de Grenoble – “Flandres et Hollande – XVIIe” https://www.museedegrenoble.fr/2049-flandres-et-hollande-xviie.htm
[2] Le magazine des enchères – “Les tableaux de l’âge d’or flamand et hollandais : pourquoi est-ce le moment d’acheter ?”, 28 maart 2025 https://magazine.interencheres.com/art-mobilier/les-tableaux-de-lage-dor-flamand-et-hollandais-pourquoi-est-ce-le-moment-dacheter/
[3] Fabien Robaldo, Cabinet d’expertise – “La peinture flamande du XVIIe siècle”, 9 juni 2025 https://fabienrobaldo.fr/nos-domaines-expertises/estimations-tableaux/peinture-flamande-du-xviie-siecle/
[4] France Estimations – “Estimation Jacob Jordaens gratuite – Expertise, prix et cote”, 14 oktober 2024 https://france-estimations.fr/cote/prix-valeur-encheres/artiste/jacob-jordaens/
[5] Auctie’s – “École d’Anvers – Cote, valeur, analyse” https://www.aucties.com/guide-encheres/les-types-dobjets-a-faire-estimer/cote-et-valeur-des-tableaux-anciens-dessins-gravures-belges-de-lecole-danvers
[6] Le magazine des enchères – “Des peintures flamandes du XVIIe siècle pulvérisent leurs estimations”, 20 november 2019 https://magazine.interencheres.com/art-mobilier/des-peintures-flamandes-du-xviie-siecle-pulverisent-leurs-estimations/
[7] Millon Belgique – “Estimation gratuite d’une peinture flamande” https://www.millon.be/actualites/estimation-gratuite-dune-peinture-flamande
[8] French Morning US – “Deux tableaux du XVIIe découverts à Toulouse aux enchères chez Christie’s”, 25 april 2023 https://frenchmorning.com/deux-tableaux-du-xviie-decouverts-a-toulouse-aux-encheres-chez-christies/
[9] Millon – “Enchères TABLEAUX ANCIENS” https://www.millon.com/nos-specialites/tableaux-anciens
